GİRİŞ

Aydın ilinde yaklaşık olarak 600 deve mevcuttur. Bölgede deve yetiştiriciliği et, sucuk yapımı, işgücü yanında turizm ve deve güreşi organizasyonları bakımından önemli bir geçim kaynağıdır (1 ).
Deve yetiştiriciliğini etkileyen hastalıklar arasında paraziter enfeksiyonlar önemli bir yer tutmaktadır. Develerde bulunan çeşitli protozoon, trematod, cestod ve nematod enfeksiyonlarına bağlı olarak verim düşüklüğü, zayıflama, iştahsızlık, performansın azalması, anemi, ishal, öksürük gibi semptomlar görülmektedir ( 4-6, 10).
Dünyanın değişik ülkelerinde deve parazitlerini belirlemek için dışkı muayenesi veya otopsi sonuçlarına göre çeşitli araştırmalar (6, 7, 9, 10 ) yapılmış ve bir çok parazit türü saptanmıştır. Bu çalışmalarda (2, 7, 9-11) develerde Trichostrongylidae spp., Trichuris spp., Eimeria ookistleri ve kist hidatik olguları bildirilmiştir. Türkiye’ de ise Merdivenci (8) develerde iç parazitlerden Dipetalonema evansi’ yi, Dinçer ve ark. (3) ise miasis etkenlerinden Cephalopina titillator larvasının bulunduğunu belirtmiştir.
Türkiye’ de deve parazitleri konusundaki çalışmaların yetersiz olması yanında Aydın bölgesinde develerde mevcut olan parazit varlığını ortaya koymak, bunlara yönelik tedavi ve korunma yöntemlerini belirleyip bölgede deve yetiştiricilerine fayda sağlamak amacı ile bu araştırma yapılmıştır.

MATERYAL VE METOT
Araştırmada kullanılan materyal Aydın ve yöresindeyetiştirilen develer ile çevre il ve ilçelerden güreş amacı ile Aydın’ a getirilen develerden toplanmıştır. Toplanan dışkı materyali taze ve yabancı maddelerle karışmamış bir şekilde dışkı kaplarına alınmıştır. Araştırma süresince Ekim 2000- 2001 tarihleri arasında 150 deveye ait dışkı örneği incelenmiştir.
Develerden alınan dışkı örnekleri Laboratuarda Fülleborn’ un doymuş tuzlu su flotasyon ve Benedek’ in sedimentasyon metodları ile incelenmiş ve muayene sonucunda görülen helmint yumurtaları ile protozoon ookistleri teşhis edilmişlerdir (4, 6). Ayrıca mezbahalarda kesimi yapılan 6 devenin iç organları muayene edilmiştir.

BULGULAR

Muayene sonucunda 150 devenin 66’sı (% 44) çeşitli parazitlerle enfekte bulunmuştur. Develerde trematodlardan D. dendriticum, nematodlardan Trichostrongylidae spp. ve Trichuris spp. yumurtaları ile protozoonlardan Eimeria spp. ookistleri tespit edilmiştir. Dışkı muayenesi ile develerde bulunan parazitler ve yayılış oranları Tablo 1’ de verilmiştir. Buna göre develerde en fazla Trichostrongylidae ( %38.66 ) türlerinin yaygın olduğu saptanmıştır. Eimeria spp. ookistleri tespit edilen örneklerdeki ookistlerin az bulunmasından dolayı bunların tür teşhisleri yapılamamıştır.
Tablo 1. Develerde Bulunan Parazitler ve Yayılış Oranları
Parazit Türü Kontrol Edilen Deve Sayısı Enfekte Deve
Sayısı / %
Trichostrongylidae spp. 150 58 / 38.66
Trichuris spp. 150 16 / 10.66
D. dendriticum 150 11 / 7.33
Eimeria spp. 150 7 / 4.66

Ayrıca kesimi yapılan 6 devenin iç organlarının muayenesinde 2 devenin karaciğer ve akciğerlerinde kist hidatik’lere rastlanmıştır.
TARTIŞMA VE SONUÇ

Aydın bölgesinde önemli bir geçim kaynağı olan deve yetiştiriciliğini etkileyen çeşitli parazitler mevcuttur ( 4-6 ). Dünyanın değişik ülkelerinde farklı araştırıcılar ( 2, 7, 9-11 ) deve parazitlerini dışkı bakısı ve otopsi sonuçlarına göre inceleyerek bir çok parazit türü saptamışlardır.
Moghaddar ve ark. ( 9 ) ile Abdel Aal ve ark. ( 2 ) yapmış oldukları çalışmalarda develerde Hidatik kistin % 9-70 oranlarında akciğer ve karaciğerde yaygın olduğunu belirtmişlerdir. Bu çalışmada ise kesimi yapılan 6 devenin ikisinin iç organlarının muayenesinde akciğer ve karaciğerlerinde kist hidatik saptanmıştır. Yine değişik araştırıcılar ( 7, 11 )' ca develerde Eimeria türlerinin neden olduğu enfeksiyon Suudi Arabistan’da % 13-25.19 oranında bildirilmiştir. Bu çalışmada da develerde Eimeria oocystleri dışkı bakısına göre % 4.66 oranında belirlenmiştir. Dünyanın değişik bölgelerinde yapılan bazı çalışmalarda ( 2, 10 ) develerde trematod ve nematod enfeksiyonlarının yaygın olduğu belirtilmiştir. Otopsi ve dışkı bakılarına göre Süveyş Kanalı bölgesinde yapılan bir çalışmada ( 2 ) Trichostrongylidae spp. ‘ nin % 7 ve Trichuris spp. ‘ nin ise % 1 oranında varlığı bildirilmiştir. Aydın bölgesinde yapılan bu çalışmada ise dışkı bakısına göre 150 devenin
% 38.66' sında Trichostrongylidae spp. ve % 10.66' sında ise Trichuris spp. bulunmuştur. Saptanan nematod enfeksiyonları içerisinde en fazla Trichostrongylidae türlerine rastlanmıştır.
Türkiye’ de deve parazitleri konusunda sadece Merdivenci ( 8 ) ile Dinçer ( 3 ) tarafından yapılan ve Dipetalonema evansi ile Cephalopina titillator larvası bulunduğuna dair çalışmalar mevcut olup bu konuda başka çalışma bulunmamaktadır.
Sonuç olarak bu araştırma ile Aydın ili ve çevresinde bulunan develerde dışkıda Trichostrongylidae spp. , Trichuris spp. , D. dendriticum, Eimeria spp. ookistleri ve iç organlarda kist hidatik’lere rastlanmış olup bölgede deve yetiştiricileri bu parazitlere karşı tedavi ve korunma bakımından bilgilendirilmiştir.

Vedat